Öz Cəlladına Aşiq Olan Kütlə

Kütlənin öz cəlladını sevməsi bir xalqın mənəvi süqutudur.

Cəlladına aşiq olmuşsa bir millət, İstər azan, istər zəng dinlət. Etiraz etmirsə sürü kimi illət, Haqqdır ona hər cür zillət... Ömər Xəyyam

Bu misralar şeir deyil. Bu, tarix boyu təkrarlanan bir ictimai diaqnozdur. Zülmün ən təhlükəli mərhələsi repressiya yox, onun normallaşdırılmasıdır. İnsanlar qorxudan susanda faciə başlayır, amma insanlar zülmü alqışlayanda bu artıq mənəvi çöküşdür. Avtoritar rejimlərin liderlərinin ad günlərinin, yubileylərinin coşqu ilə “təbrik edilməsi” sadəcə rəsmi mərasim deyil. Bu, bir toplumun öz hüquqsuzluğunu bayram etməsidir. Azad sözün boğulduğu, jurnalistin həbs edildiyi, müxalif düşüncənin cəzalandırıldığı bir ölkədə diktatorun təbrik olunması siyasi yox, əxlaqi problemdir.

Platon yazırdı ki, tiran hakimiyyəti zorla yox, ruhları dəyişməklə möhkəmləndirir. İnsan uzun müddət qorxu altında qalanda, bir gün o qorxunu “sevgi”, “sabitlik”, “dövlətçilik” adlandırmağa başlayır. Çünki qorxu ilə yaşamaq ağırdır, amma onu məntiqiləşdirmək rahatlıq yaradır. Fridrix Nitşe bu halı “kölə əxlaqı” adlandırırdı. Kölə azadlığı risk kimi görür, çünki azadlıq məsuliyyət tələb edir. Ona görə də güclünü yox, gücə sahib olanı sevməyə başlayır. Bu sevgi səmimi deyil, psixoloji müdafiə mexanizmidir. Tarix susanları bağışlamır. XX əsr bunun saysız nümunələrini verdi. Nasist Almaniyasında Hitleri milyonlar alqışlayırdı. Stalin dövründə aclıq, sürgün və güllələnmələr fonunda “xalq atası” mifləşdirilirdi. Bu gün də Şimali Koreyada insanlar aclıq içində diktatorun heykəlləri qarşısında baş əyirlər. Kütlənin alqışı ədalətin sübutu deyil. Əksinə, çox vaxt bu alqış qorxunun, təbliğatın və alternativsizliyin məhsuludur. Susmaq da mövqedir. Hannah Arendt “şərin banallığı” anlayışı ilə göstərirdi ki, ən böyük fəlakətlər fanatik canilərdən yox, “sadəcə susan”, “hamı kimi davranan”, “mənə toxunmur” deyən insanlardan yaranır. Diktatoru açıq şəkildə təbrik edənlər rejimin vitrini ola bilər. Amma susub kənarda qalanlar da bu mənəvi dağılmanın iştirakçısıdır. Çünki zülm yalnız zorla deyil, razılıqla da yaşayır. Nəticədə cəlladını sevən cəmiyyətin sabahı yoxdur Bir toplum öz cəlladını sevdiyi gün azadlıq iddiasından imtina etmiş olur. Azadlıq isə qorxaqları sevmir. O, cəsarət tələb edir, etiraz tələb edir, vicdan tələb edir. Bir ölkənin ən böyük faciəsi diktatorun varlığı deyil. Ən böyük faciə onun alqışlanmasıdır. Çünki diktatorlar bir gün gedir, amma alçaldılmış vicdan uzun illər qalır. Və yüzillər öncədən deyilən o söz hələ də qüvvədədir: “Cəlladına aşiq olmuşsa bir millət…”